انواع جراحی فک فقط به عملهای اصلاح فک بالا و پایین محدود نمیشود. این گروه از جراحیها شامل اصلاح ناهنجاریهای فکی (جراحی ارتوگناتیک)، درمان شکستگی فک، جراحی مفصل فک، برداشتن کیست و تومور و جراحیهای مرتبط با پیوند استخوان و ایمپلنت است. نوع جراحی را بر اساس مشکل بیمار، معاینه بالینی، تصویربرداری و طرح درمان مشترک جراح و ارتودنتیست انتخاب میکنند. در این مقاله هر روش را به زبان ساده و با ذکر کاربرد، مراحل و نکات مهم آن بررسی میکنیم. اگر هنوز با کلیات این تخصص آشنا نیستید، ابتدا مقاله جراحی فک و صورت چیست؟ را بخوانید.
خلاصه انواع جراحی فک در یک نگاه
| نوع جراحی | هدف اصلی | نمونه کاربرد |
|---|---|---|
| جراحی فک بالا | جابهجایی فک بالا | عقببودگی فک بالا، لبخند لثهای، بایت باز |
| جراحی فک پایین | جلو یا عقب بردن فک پایین | فک پایین عقبرفته یا جلوآمده |
| جراحی دو فک | اصلاح همزمان هر دو فک | ناهنجاریهای شدید و عدم تقارن صورت |
| جراحی چانه | اصلاح اندازه و موقعیت چانه | چانه کوچک، بزرگ یا نامتقارن |
| جراحی شکستگی فک | جااندازی و ثابتسازی استخوان | ضربه و تصادف |
| جراحی مفصل فک (TMJ) | درمان درد و محدودیت حرکت مفصل | اختلالات مقاوم مفصل گیجگاهی-فکی |
| جراحی کیست و تومور | برداشتن ضایعه و بازسازی | ضایعات استخوان فک |
| پیوند استخوان و لیفت سینوس | آمادهسازی استخوان برای ایمپلنت | کمبود استخوان فک |
جراحی فک برای چه کسانی لازم میشود؟
نیاز به جراحی فک معمولاً از چند مسیر پیدا میشود: ناهماهنگی اندازه یا موقعیت فک بالا و پایین، ضربه به صورت، بیماریهای مفصل فک، وجود کیست یا تومور و کمبود استخوان برای کاشت ایمپلنت. تشخیص اینکه کدام یک از این روشها مناسب است، کار یک جراح فک و صورت است و بدون معاینه و بررسی تصویربرداری نمیتوان درباره آن نظر قطعی داد. برای آشنایی بیشتر با علائم، مقاله چه فکهایی نیاز به جراحی دارند؟ را ببینید.
۱. جراحیهای اصلاحی فک (جراحی ارتوگناتیک)
جراحی ارتوگناتیک یا ارتوسرجری مهمترین گروه در انواع جراحی فک است. در این روش جراح با برش کنترلشده استخوان، فک را در موقعیت صحیحتری قرار میدهد و با پلاک و پیچهای کوچک تیتانیومی آن را ثابت میکند. هدف، هماهنگشدن دندانها، بهبود جویدن و تنفس و ایجاد تناسب بهتر در صورت است. این جراحی تقریباً همیشه با درمان ارتودنسی هماهنگ میشود.
جراحی فک بالا (استئوتومی لوفور ۱)
در جراحی فک بالا، برش از داخل دهان انجام میشود و بخش دنداندار فک بالا آزاد میشود. سپس بسته به نیاز، آن را جلو، عقب، بالا یا پایین میبرند. این جراحی در مواردی مثل عقببودگی فک بالا، نمایش بیشازحد لثه هنگام لبخند (لبخند لثهای)، بایت باز و ناهماهنگی عرض فک کاربرد دارد. برای حالتی که فک بالا نسبت به پایین جلوتر است، مقاله اختصاصی ما را دربارهی جراحی فک بالا جلو آمده ببینید.
جراحی فک پایین (استئوتومی ساژیتال راموس و IVRO)
فک پایین را معمولاً با دو روش اصلی جابهجا میکنند. در روش BSSO یا استئوتومی ساژیتال دوطرفه راموس، استخوان فک پایین در ناحیه پشت دندانها به دو لایه تقسیم میشود و کل فک جلو یا عقب میرود. در روش IVRO برش عمودی داخلدهانی در راموس انجام میشود و بیشتر برای عقب بردن فک پایین استفاده میشود. انتخاب روش به میزان جابهجایی، وضعیت مفصل فک و تجربه جراح بستگی دارد.
اگر فک پایین عقبتر از حد طبیعی است، توضیحات کاملتر را در مقاله جراحی فک پایین عقب رفته بخوانید.
جراحی دو فک (بایماگزیلاری)
وقتی ناهماهنگی فکها هم بالا و هم پایین را درگیر کرده باشد، جراح هر دو فک را در یک عمل اصلاح میکند. جراحی دو فک در عدم تقارن صورت، بایت باز شدید و برخی بیماران مبتلا به آپنه انسدادی خواب مطرح میشود. زمان عمل طولانیتر و برنامهریزی پیچیدهتر است، اما نتیجه همهجانبهتری برای عملکرد و تناسب چهره میدهد.
۱
۲
۳
۴
۵
جراحی چانه (ژنیوپلاستی)
در ژنیوپلاستی، استخوان چانه جدا میشود و به جلو، عقب یا بالا و پایین میرود تا اندازه و حالت چانه با بقیه صورت هماهنگ شود. این عمل گاهی همراه با جراحی فکها انجام میشود. اگر مشکل شما فقط کوچکی چانه است، گزینه دیگر پروتز چانه است که با گذاشتن ایمپلنت انجام میشود. مقایسه دقیق این دو روش را در مقاله جراحی ژنیوپلاستی چیست؟ ببینید.
انبساط فک بالا با کمک جراحی (SARPE)
در بزرگسالان که رشد استخوانی تمام شده، فک بالای تنگ را با ارتودنسی تنها نمیتوان گشاد کرد. در این حالت جراح برشهای کوچکی در استخوان ایجاد میکند و یک دستگاه انبساطدهنده بهتدریج فک را پهن میکند. این روش معمولاً در مراحل ابتدایی درمان ارتودنسی-جراحی انجام میشود.
جراحیهای قطعهای و رویکرد «جراحی اول»
گاهی فقط بخش کوچکی از فک نیاز به جابهجایی دارد که به آن جراحی قطعهای میگویند. در رویکرد «جراحی اول» (Surgery First) نیز عمل پیش از ارتودنسی یا با حداقل ارتودنسی قبل از عمل انجام میشود. این روش همهجا و برای همه مناسب نیست؛ دربارهی آن در مقاله آیا جراحی فک بدون ارتودنسی امکانپذیر است؟ توضیح دادهایم.
۲. جراحی شکستگی فک
شکستگی فک پس از تصادف، ضربه یا درگیری رخ میدهد. درمان به محل و شدت شکستگی بستگی دارد. در موارد ساده، بستن فکها به یکدیگر با سیم یا کش (MMF) کافی است. در شکستگیهای جابهجاشده، جراح استخوان را جااندازی میکند و با پلاک و پیچ ثابت میکند (ORIF). این جراحی اغلب اورژانسی یا نیمهاورژانسی است. جزئیات را در جراحی فک شکسته و راهنمای مراقبتهای بعد از عمل شکستگی فک بخوانید.
۳. جراحی مفصل فک (TMJ)
بیشتر اختلالات مفصل گیجگاهی-فکی با درمانهای غیرجراحی مثل اسپلینت، فیزیوتراپی و دارو بهتر میشوند. جراحی فقط وقتی مطرح میشود که درمانهای محافظهکارانه نتیجه نداده باشند. روشها از شستوشوی مفصل (آرتروسنتز) و آرتروسکوپی تا جراحی باز مفصل متغیر است و تشخیص آن با جراح و بررسی تصویربرداری است.
۴. جراحی کیست، تومور و بیماریهای استخوان فک
کیستها و تومورهای فک اغلب بدون درد رشد میکنند و با رادیوگرافی تشخیص داده میشوند. درمان بسته به نوع ضایعه از برداشتن ساده تا برداشتن بخشی از استخوان و بازسازی متغیر است و نمونهبرداری (بیوپسی) نقش اصلی در تصمیمگیری دارد. بیماریهایی مثل استئونکروز فک نیز در این گروه قرار میگیرند و باید زیر نظر جراح فک و صورت درمان شوند.
۵. جراحیهای مرتبط با ایمپلنت و پیوند استخوان
کمبود استخوان فک یکی از دلایل شایع نیاز به جراحی پیش از ایمپلنت است. در جراحی پیوند استخوان فک با استفاده از استخوان خود بیمار یا مواد جایگزین، حجم استخوان افزایش پیدا میکند. در فک بالا گاهی لازم است جراحی لیفت سینوس انجام شود تا برای کاشت ایمپلنت دندان استخوان کافی فراهم شود. جراحیهای کوچکتر مثل کشیدن دندان عقل نهفته و اصلاح برجستگیهای استخوانی (آلوئولوپلاستی) هم در حوزه کاری جراح فک و صورت هستند.
۶. جراحیهای زیبایی و فرمدهی فک
برخی افراد برای متناسبشدن خط فک یا کاهش زاویه فک پایین مراجعه میکنند. در مواردی که مشکل فقط ظاهری باشد و بایت طبیعی باشد، ممکن است جراحی محدودتری روی زاویه یا چانه کافی باشد. تصمیمگیری درباره این نوع جراحی باید پس از معاینه، بررسی عملکرد جویدن و تصویربرداری انجام شود، چون برداشتن استخوان قابل برگشت نیست.
انتخاب نوع جراحی فک چگونه انجام میشود؟
جراح پس از گرفتن شرح حال و معاینه، معمولاً چند بررسی را درخواست میکند و بعد طرح درمان را با ارتودنتیست هماهنگ میکند:
- رادیوگرافی پانورامیک و سفالومتری برای ارزیابی ساختار فکها
- سیتیاسکن یا CBCT در مواردی که اطلاعات سهبعدی لازم است
- قالب یا اسکن دندانها و بررسی گاز گرفتن (اکلوژن)
- بررسی وضعیت مفصل فک و راه هوایی
- برنامهریزی کامپیوتری یا سهبعدی برای شبیهسازی جابهجایی استخوان
مراحل کلی درمان در جراحی ارتوگناتیک
در بیشتر بیماران این روند طی میشود: مشاوره و برنامهریزی، ارتودنسی قبل از عمل برای مرتبکردن دندانها روی هر فک، جراحی زیر بیهوشی عمومی، دوره نقاهت و در پایان ارتودنسی تکمیلی. مدت ارتودنسی قبل از عمل برحسب پیچیدگی مورد فرق میکند. خود جراحی ساعتها طول میکشد، اما بسته به نوع آن، بیمار معمولاً یک تا چند روز در بیمارستان میماند.
برای دانستن زمان دقیق عمل و دوره بهبودی، مقاله جراحی فک چقدر طول میکشد؟ را بخوانید.
دوره بهبودی و مراقبتهای بعد از جراحی فک
- تورم معمولاً در چند روز اول به اوج میرسد و سپس تدریجی کم میشود.
- استخوان فک حدود شش هفته برای جوشخوردن اولیه زمان میخواهد و بهبود کامل ممکن است نه تا دوازده ماه طول بکشد.
- در ابتدا رژیم مایع و بعد نرم توصیه میشود و غذاهای سفت را فقط با اجازه جراح شروع کنید.
- بهداشت دهان با دهانشویه و مسواک نرم طبق دستور جراح ادامه پیدا میکند.
- مصرف سیگار و قلیان روند بهبود را کند میکند و باید قطع شود.
- بیحسی لب و چانه ممکن است موقتی باشد و بهمرور برگردد.
درباره تغییرات ظاهری پس از عمل، مقاله تغییرات چهره بعد از جراحی فک را ببینید.
عوارض احتمالی انواع جراحی فک
هر جراحی ریسک دارد و جراحی فک نیز از این قاعده جدا نیست. شایعترین عارضه، بیحسی موقت لب، چانه یا گونه است. تورم و کبودی، عفونت، خونریزی، تغییر در گاز گرفتن و اختلال موقت مفصل فک از عوارض دیگر هستند. عوارض جدی نادرند، اما احتمال آنها به شرایط بیمار، نوع جراحی و تجربه تیم درمان بستگی دارد. توضیح کاملتر را در مقاله زیر بخوانید.
سن مناسب برای جراحی فک
جراحیهای اصلاحی فک معمولاً پس از پایان رشد استخوانی، یعنی اواخر نوجوانی یا اوایل بزرگسالی انجام میشود. در مورد شکستگی، عفونت یا ضایعات، سن محدودیت ایجاد نمیکند و درمان به شرایط بیمار بستگی دارد. اطلاعات بیشتر در مقاله سن مناسب جراحی فک و صورت آمده است.
هزینه انواع جراحی فک به چه عواملی بستگی دارد؟
هزینه جراحیهای فک عدد ثابتی ندارد و بسته به چند عامل تغییر میکند: نوع جراحی (یک فک، دو فک یا چانه)، مدت عمل، بیمارستان و بیهوشی، هزینه ارتودنسی قبل و بعد از عمل، مواد و پلاکهای مصرفی و نیاز به بستری. برای برآورد دقیق، باید ابتدا معاینه و بررسی تصویربرداری انجام شود. بنابراین بهتر است از هر عدد کلی که بدون معاینه اعلام میشود، با احتیاط استفاده کنید.
پرسشهای متداول درباره انواع جراحی فک
رایجترین نوع جراحی فک کدام است؟
آیا همه انواع جراحی فک به ارتودنسی نیاز دارند؟
جراحی فک زیر بیهوشی عمومی انجام میشود؟
تفاوت جراحی فک با جراحی چانه چیست؟
بعد از جراحی فک چه مدت باید رژیم مایع داشته باشم؟
جمعبندی
انواع جراحی فک شامل جراحی فک بالا، پایین، دو فک، چانه، شکستگی، مفصل، کیست و تومور و جراحیهای پیوند استخوان است و هر کدام برای مشکل مشخصی طراحی شدهاند. انتخاب روش درست به معاینه، تصویربرداری و هماهنگی جراح و ارتودنتیست بستگی دارد. اگر درباره مشکل فک خود تردید دارید، برای معاینه و مشاوره به یک جراح فک و صورت در اصفهان مراجعه کنید.



2 پاسخ